Deprem büyüklüğü, depremde açığa çıkan enerjinin ölçüsüdür. Ölçek logaritmiktir: büyüklükteki bir birimlik artış, yer hareketinin genliğinde yaklaşık 10 kat, açığa çıkan enerjide yaklaşık 32 kat artış demektir.
Bir deprem haberinde ilk duyduğumuz sayı büyüklüktür: “4,3 büyüklüğünde deprem”. Bu sayı, depremin kaynağında açığa çıkan enerjiyi tek bir değerle özetler ve depremin nerede hissedildiğinden bağımsızdır. Aynı deprem İstanbul’da da Ankara’da da aynı büyüklükle anılır.
Büyüklük ile şiddet aynı şey değil
Günlük dilde sık karıştırılan iki kavram vardır:
- Büyüklük (magnitüd): Depremin kaynağındaki enerjinin ölçüsüdür. Her deprem için tek bir değer vardır ve sismometre kayıtlarından hesaplanır.
- Şiddet: Depremin belirli bir yerdeki etkisidir; insanların ne hissettiği, binalarda ne kadar hasar oluştuğu. Aynı depremin şiddeti merkez üssüne yakın yerde yüksek, uzakta düşüktür. Şiddet Roma rakamlarıyla (I–XII) ifade edilir.
Yani “4 şiddetinde deprem” ifadesi teknik olarak yanlıştır; doğrusu “4 büyüklüğünde deprem”dir.
Ölçek neden logaritmik?
Depremlerin enerjisi arasında milyonlarca kat fark olabilir. Bu farkı okunabilir bir sayıya sığdırmak için logaritmik ölçek kullanılır:
- Büyüklükte 1 birimlik artış, kaydedilen yer hareketinin genliğinde yaklaşık 10 kat, açığa çıkan enerjide yaklaşık 32 kat artış demektir.
- 2 birimlik artış ise enerjide yaklaşık 1.000 kat fark anlamına gelir. 6 büyüklüğündeki bir deprem, 4 büyüklüğündeki bir depremden yaklaşık bin kat daha fazla enerji açığa çıkarır.
ML, Mw, Md: harfler ne anlatır?
AFAD’ın deprem listelerinde büyüklüğün yanında bir tür kısaltması bulunur. En sık görülenler:
- ML (yerel büyüklük): Charles Richter’in 1935’te geliştirdiği ölçeğin günümüzdeki karşılığıdır. Küçük ve orta büyüklükteki, yakın mesafedeki depremler için kullanılır. Halk arasında “Richter ölçeği” denen budur.
- Mw (moment büyüklüğü): Fayın kayan alanı, kayma miktarı ve kayaçların dayanımından hesaplanır. Büyük depremlerde ML doygunluğa ulaşıp gerçek büyüklüğü olduğundan küçük gösterebildiği için, büyük depremlerde bugün standart olarak Mw kullanılır.
- Md (süre büyüklüğü): Kayıttaki sarsıntının süresinden hesaplanır; bazı ağlar küçük depremler için kullanır.
Farklı yöntemler aynı deprem için birkaç onda birlik farklar verebilir. Bu yüzden ilk dakikalarda açıklanan büyüklük, ayrıntılı analizden sonra güncellenebilir.
Hangi büyüklük ne hissettirir?
| Büyüklük | Genel olarak |
|---|---|
| 3’ün altı | Çoğunlukla hissedilmez; yalnızca cihazlar kaydeder. Türkiye’de her gün onlarca kez olur. |
| 3 – 3,9 | Merkeze yakın yerlerde, özellikle üst katlarda hafifçe hissedilebilir. Hasar beklenmez. |
| 4 – 4,9 | Yakın çevrede belirgin şekilde hissedilir; eşyalar sallanır, uyuyanlar uyanabilir. Hasar nadirdir. |
| 5 – 5,9 | Geniş bir alanda hissedilir. Zayıf yapılarda hasar oluşabilir. |
| 6 – 6,9 | Yerleşim yerlerine yakınsa ciddi hasar ve can kaybına yol açabilir. |
| 7 ve üzeri | Büyük deprem; yüzlerce kilometrelik alanda etkili olabilir. |
Bu tablo yalnızca genel bir fikir verir. Bir depremin etkisini büyüklük kadar derinlik, merkeze uzaklık, zemin yapısı ve bina kalitesi belirler. Aynı büyüklükteki sığ bir deprem, derin bir depremden çok daha güçlü hissedilir.
Derinlik neden önemli?
Deprem dalgaları kaynaktan yüzeye ulaşana kadar enerji kaybeder. 70 kilometreden sığ depremlere sığ deprem denir ve Türkiye’deki depremlerin büyük çoğunluğu bu gruptadır; çoğu 5–15 kilometre derinlikte olur. Derinlik arttıkça yüzeydeki sarsıntı genellikle azalır, ama hissedildiği alan genişleyebilir.
Dünyada yılda kaç deprem olur?
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) uzun dönem ortalamalarına göre dünyada her yıl yaklaşık bir adet 8 ve üzeri, on beş civarında 7 – 7,9 arası ve yüz otuzu aşkın 6 – 6,9 arası deprem olur. 5 büyüklüğündeki depremlerin yıllık sayısı ise binin üzerindedir.
Büyüklük nasıl hesaplanır?
Bir deprem olduğunda, kaynaktan farklı türde dalgalar yayılır. Önce daha hızlı ilerleyen P dalgaları (birincil dalgalar), ardından daha yavaş ama genellikle daha güçlü sarsan S dalgaları (ikincil dalgalar) istasyonlara ulaşır. Bir istasyonda bu iki dalganın varış süreleri arasındaki fark, depremin o istasyona ne kadar uzak olduğunu gösterir.
En az üç istasyonun uzaklık bilgisi birleştirildiğinde depremin merkez üssü bulunur; daha fazla istasyon kullanıldıkça konum ve derinlik daha hassas belirlenir. Büyüklük ise kayıtlardaki dalga genliklerinin, istasyonun depreme uzaklığına göre düzeltilmesiyle hesaplanır. Türkiye’de AFAD’ın ülke genelindeki istasyon ağı bu hesabı birkaç dakika içinde otomatik olarak yapar.
İlk açıklanan büyüklük neden değişir?
Deprem anından birkaç dakika sonra açıklanan değerler otomatik çözümlerdir. Ardından sismologlar kayıtları elle inceler, daha fazla istasyonun verisini ekler ve gerekiyorsa farklı bir büyüklük türü (örneğin ML yerine Mw) hesaplar. Bu yüzden ilk açıklanan 4,1 büyüklüğündeki bir deprem, bir saat sonra 4,3 olarak güncellenebilir; konum da birkaç kilometre kayabilir. Sitemizdeki deprem listeleri AFAD’ın güncellediği değerleri otomatik olarak gösterir.
Türkiye’de neden bu kadar çok deprem oluyor?
Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim bölgesinde yer alır. Arap levhası kuzeye doğru ilerledikçe Anadolu’yu sıkıştırır ve Anadolu’nun büyük bölümü batıya doğru hareket eder. Bu hareket ülkenin kuzeyinde Kuzey Anadolu Fayı, doğusunda Doğu Anadolu Fayı boyunca gerçekleşir. Batı Anadolu’da ise kabuk kuzey-güney yönünde gerilir; Ege kıyılarındaki depremlerin önemli bir kısmı bu gerilmeyle ilişkilidir. Ayrıntılı bilgi için Türkiye’nin fay hatları rehberine bakabilirsiniz.
Deprem önceden tahmin edilebilir mi?
Hayır. Bugünkü bilimsel bilgiyle bir depremin yeri, zamanı ve büyüklüğü birlikte önceden belirlenemez. Bilimin yapabildiği, hangi bölgelerin belirli bir süre içinde ne büyüklükte sarsıntılara maruz kalabileceğini olasılık olarak hesaplamaktır. AFAD’ın yayımladığı Türkiye Deprem Tehlike Haritası bu hesapları gösterir ve bina tasarımında kullanılır. Sosyal medyada paylaşılan “şu tarihte büyük deprem olacak” türündeki iddiaların bilimsel bir dayanağı yoktur.
Küçük depremler büyük depremi önler mi?
Sık sorulan bu sorunun cevabı da olumsuzdur. Büyüklükteki her birim enerjide yaklaşık 32 kat artış demek olduğu için, 7 büyüklüğündeki tek bir depremin enerjisi yaklaşık bin tane 5 büyüklüğündeki depreme eşittir. Küçük depremler fay üzerinde biriken enerjiyi anlamlı ölçüde boşaltmaz.
Türkiye ve çevresindeki güncel depremleri büyüklük, derinlik ve konumlarıyla Son depremler sayfasından, ilinize özel listeyi il sayfalarından takip edebilirsiniz.