Artçı depremler, büyük bir depremin ardından aynı bölgede, fayın yeni dengesine oturması sırasında oluşan daha küçük depremlerdir. Sayıları ilk saatlerde en yüksektir ve zamanla azalır; büyük depremlerden sonra aylarca, hatta yıllarca sürebilirler.
Büyük bir depremden sonra bölgede çok sayıda küçük deprem kaydedilir. Bunlara artçı deprem denir. Artçılar, ana depremle kırılan fayın ve çevresindeki kayaçların yeni bir dengeye oturması sırasında oluşur.
Öncü, ana ve artçı deprem
- Öncü deprem: Daha büyük bir depremden önce aynı bölgede olan depremdir. Ancak bir depremin öncü olduğu ancak sonradan, daha büyüğü gerçekleştiğinde anlaşılabilir.
- Ana deprem: Bir deprem dizisindeki en büyük depremdir.
- Artçı deprem: Ana depremden sonra, kırılan fay bölgesinde olan daha küçük depremlerdir.
Artçılar ne kadar sürer?
Artçı depremlerin sayısı ilk saatlerde ve günlerde en yüksektir, sonra giderek azalır. Sismolojide Omori yasası olarak bilinen gözleme göre artçı sayısı, ana depremden sonra geçen süreyle kabaca ters orantılı olarak düşer: ilk gün yüzlerce artçı kaydedilirken, birkaç hafta sonra günde birkaç taneye inebilir.
Süre ana depremin büyüklüğüne bağlıdır. Orta büyüklükteki depremlerde artçılar birkaç gün veya hafta içinde belirgin şekilde azalır. 7 ve üzeri büyük depremlerden sonra ise artçı etkinliği aylarca, hatta yıllarca sürebilir.
En büyük artçı ne kadar olur?
Gözlemler, en büyük artçının genellikle ana depremden yaklaşık 1 – 1,2 büyüklük birimi küçük olduğunu gösterir (Båth yasası). Örneğin 6 büyüklüğünde bir depremden sonra 5 civarında bir artçı beklenebilir. Bu bir ortalamadır, kesin bir kural değildir.
Bazen ana depremden sonra benzer büyüklükte ikinci bir deprem olabilir. 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş’ta, AFAD verisine göre saat 04.17’deki 7,7 büyüklüğündeki Pazarcık depreminden yaklaşık dokuz saat sonra Elbistan’da 7,6 büyüklüğünde ikinci bir deprem meydana geldi. Bu tür durumlar, artçı dönemde hasarlı binalara girmemenin neden önemli olduğunu gösterir.
Artçı döneminde nelere dikkat edilmeli?
- Ana depremde hasar gören binalara girmeyin; daha küçük bir artçı bile zayıflamış yapıyı yıkabilir.
- Her artçıda “Çök, Kapan, Tutun” kuralını uygulayın.
- Eşyaların devrilme ve düşme riskine karşı dikkatli olun.
- Bilgiyi AFAD’ın ve yerel yönetimlerin resmî duyurularından takip edin.
Artçılar neden farklı yerlerde oluyor?
Büyük bir depremde fay tek bir noktada değil, onlarca hatta yüzlerce kilometre boyunca kırılır. Artçılar bu kırılma boyunca ve çevresindeki fay parçalarında dağınık olarak görülür. Bu yüzden ana deprem bir ilçede olsa bile artçılar komşu ilçelerde ve illerde de kaydedilebilir. Ana depremin büyüklüğü arttıkça artçıların yayıldığı alan da büyür.
Deprem fırtınası nedir?
Bazen bir bölgede belirgin bir ana deprem olmadan, birbirine yakın büyüklükte çok sayıda deprem art arda meydana gelir. Buna deprem fırtınası veya deprem kümesi denir. Fırtınalar özellikle volkanik alanlarda ve kabuğun gerildiği bölgelerde, örneğin Ege’de görülür; günler veya haftalar sürebilir. Bir fırtına sırasında sonradan daha büyük bir deprem olup olmayacağı önceden bilinemez.
Artçılar büyük bir depremin habercisi mi?
Çoğu zaman hayır. Artçı sayısının giderek azalması, deprem dizisinin normal seyrini izlediğini gösterir. Bununla birlikte, ana depremden sonraki ilk günlerde benzer veya daha büyük bir depremin olma olasılığı istatistiksel olarak sıfır değildir. Bu nedenle uzmanlar ilk günlerde hasarlı binalardan uzak durulmasını önerir.
Artçılar küçük depremler olduğu için tehlikesiz mi?
Değil. Ana depremde zarar görmüş binalar, normalde hasar vermeyecek büyüklükteki bir artçıyla yıkılabilir. Ayrıca sağlam binalarda bile devrilen eşyalar ve düşen sıvalar yaralanmaya yol açabilir. Artçı döneminde de her sarsıntıda deprem anında yapılması gerekenler geçerlidir.
Sitemizdeki artçı listesi nasıl oluşuyor?
Bir depremin ayrıntı sayfasındaki artçı listesi, merkez üssüne belirli bir uzaklık içinde ve 14 gün içinde kaydedilen depremlerden oluşur. Uzaklık ana depremin büyüklüğüne göre seçilir: 4 – 4,9 arası depremlerde 30 kilometre, 5 – 5,9 arası depremlerde 60 kilometre, 6 ve üzeri depremlerde 120 kilometre. Bu bir yaklaşımdır: aynı alanda o dönemde bağımsız olarak olan bir deprem de listede görünebilir.
Bir depremin artçılarını nasıl takip ederim?
Sitemizde 3,5 ve üzeri büyüklükteki her deprem için otomatik bir ayrıntı sayfası oluşur. Bu sayfada, depremin büyüklüğüne göre belirlenen yarıçap içinde sonraki 14 günde kaydedilen artçı depremler listelenir ve yeni artçılar geldikçe liste güncellenir. Güncel depremlere Son depremler sayfasından ulaşabilirsiniz.